İqlim Dəyişir, Yoxsa İnsan Təbiətin İdarəçiliyinə Müdaxilə Edir?
Müəllif: Mehman Ənvəroğlu
Bəşəriyyət tarixində elə dövrlər olub ki, insanlar yağışın yağmasını möcüzə hesab edib, quraqlığı isə ilahi cəza kimi qəbul ediblər.
Minilliklər keçsə də, göylərə yönələn baxışlar dəyişməyib. Dəyişən yalnız insanların suallarıdır.
Bu gün dünyanın müxtəlif qitələrində yaşayan insanlar eyni narahatlığı bölüşürlər.
Nə üçün hava hadisələri bu qədər sərtləşib?
Nə üçün bir çox regionlarda aylarla yağan yağış bir neçə saata düşür? Niyə əvvəllər nadir rast gəlinən təbii hadisələr indi adi xəbərlərə çevrilib?
Müasir insan süni intellekt yaradır, kosmosa peyklər göndərir, okeanların dibini öyrənir. Ancaq bir buludun harada boşalacağını, bir tufanın hansı istiqamətə dönəcəyini hələ də tam dəqiqliklə müəyyən edə bilmir.
Bu ziddiyyət özü-özlüyündə böyük bir araşdırma mövzusudur.
Atmosferin Dəyişən Davranışı
Yer kürəsinin atmosferi milyardlarla ton qazlardan ibarət nəhəng və mürəkkəb sistemdir. Burada baş verən ən kiçik dəyişiklik min
kilometrlərlə uzaqda hiss oluna bilər.
Alimlərin fikrincə, son onilliklərdə atmosferdə enerji dövriyyəsinin sürətlənməsi müşahidə olunur. İsti hava kütlələri daha geniş sahələrə yayılır, rütubət səviyyəsi artır, hava axınlarının sabitliyi pozulur.
Bu dəyişikliklər nəticəsində bəzi bölgələrdə yağıntılar çoxalır, digərlərində isə quraqlıq dərinləşir.
Ən maraqlı məqamlardan biri budur ki, planetin müxtəlif hissələrində baş verən hadisələr bir-biri ilə əlaqəli ola bilir. Sakit okeanda yaranan temperatur anomaliyası minlərlə kilometr uzaqda yağış rejiminə təsir göstərə bilər.
Şəhərlər Öz Havasını Yaradırmı?
Araşdırmalar göstərir ki, böyük şəhərlər artıq ətraf mühitdən fərqli mikroiqlim formalaşdırır.
Asfalt örtüklər, beton konstruksiyalar, sənaye
obyektləri və nəqliyyat vasitələri havanın temperaturunu artırır. Bu isə atmosferdə əlavə turbulentlik yaradır.
Nəticədə şəhər ətrafında buludların formalaşması və yağıntıların paylanması dəyişə bilir.
Bəzi mütəxəssislər hətta iri meqapolislərin özünəməxsus hava sistemləri yaratdığını bildirirlər.
Bu fakt insan fəaliyyətinin təbiətə təsir imkanlarının düşündüyümüzdən daha böyük olduğunu göstərir.
Buludlara Əmr Vermək Mümkündürmü?
XX əsrin ortalarından başlayaraq müxtəlif dövlətlər atmosfer proseslərinə təsir göstərmək yollarını araşdırmağa başladılar.
Məqsəd bəzən quraqlığın qarşısını almaq, bəzən dolu riskini azaltmaq, bəzən isə su ehtiyatlarını artırmaq olub.
Müxtəlif ölkələrdə aparılan
təcrübələr göstərdi ki, müəyyən şəraitdə buludların daxilindəki proseslərə təsir etmək mümkündür.
Lakin bu imkanın sərhədləri barədə mübahisələr davam edir.
Bir qrup mütəxəssis bu texnologiyaların təsir dairəsinin məhdud olduğunu bildirir.
Digərləri isə gələcəkdə atmosfer mühəndisliyinin daha geniş imkanlar yaradacağını düşünür.
HAARP Ətrafında
Bitməyən
Müzakirələr
İctimaiyyət arasında ən çox müzakirə olunan layihələrdən biri HAARP proqramıdır.
İllərdir internetdə bu layihənin zəlzələlərə, tufanlara və digər hadisələrə səbəb olduğu barədə müxtəlif iddialar yayılır.
Lakin bu iddiaların əksəriyyəti elmi sübutlarla təsdiqlənməyib.
Buna baxmayaraq, məsələ ictimai maraq doğurmaqda davam edir.
Səbəb sadədir.
İnsanlar anlamadıqları
hadisələrin arxasında gizli mexanizmlər axtarmağa meyllidirlər.
Bu isə jurnalistikanın üzərinə əlavə məsuliyyət qoyur: fərziyyə ilə fakt arasındakı sərhədi qorumaq.
Təbiətin Hesabı
Mütəxəssislərin əhəmiyyətli hissəsi hesab edir ki, bugünkü problemlərin böyük hissəsi insanın öz fəaliyyəti ilə əlaqəlidir.
Meşələrin qırılması, sənaye tullantıları, atmosferə buraxılan qazlar, su hövzələrinin çirkləndirilməsi və plansız urbanizasiya təbii tarazlığı pozan əsas amillər sırasındadır.
Təbiət uzun müddət bu təsirləri kompensasiya etməyə çalışır.
Lakin müəyyən nöqtədən sonra sistem fərqli reaksiyalar verməyə başlayır.
Bəlkə də son illərdə müşahidə olunan ekstremal hadisələr həmin reaksiyaların təzahürüdür.
Sabahın Havası Kimə Məxsus Olacaq?
Bu gün dünya ölkələri yalnız enerji və iqtisadiyyat uğrunda deyil, su və iqlim təhlükəsizliyi uğrunda da mübarizə aparırlar.
Bəzi ekspertlər hesab edir ki, XXI əsrin əsas geosiyasi məsələlərindən biri məhz iqlim olacaq.
Çünki ərzaq təhlükəsizliyi, su ehtiyatları, kənd təsərrüfatı və hətta miqrasiya prosesləri hava şəraitindən birbaşa asılıdır.
Göylərə baxarkən gördüyümüz buludlar artıq təkcə təbiət hadisəsi deyil.
Onlar iqtisadiyyatın, siyasətin və bəşəriyyətin gələcəyinin bir hissəsinə çevriliblər.
İnsanlıq hələ də atmosferin bütün sirlərini açmayıb.
Elm hər il yeni məlumatlar əldə edir.
Yeni texnologiyalar yaranır.
Yeni suallar ortaya çıxır.
Lakin bir həqiqət dəyişmir:
Yer kürəsinin taleyi ilə bağlı verilən hər qərar gec-tez havada, suda və torpaqda öz izini qoyur.
Göylər susmur.
Onlar hər yağış damcısında, hər ildırım işığında və hər tufan küləyində insanlığa bir xəbərdarlıq göndərirlər.
Bu xəbərdarlığı eşitmək isə artıq bizim seçimimizdir.
Mehman Ənvəroğlu
II HİSSƏ
Görünməyən Müharibə: Atmosfer Uğrunda Yarış
Əgər XX əsr neft uğrunda mübarizə əsri idisə, XXI əsrin atmosfer və su ehtiyatları uğrunda mübarizə əsri olacağı barədə fikirlər getdikcə daha çox səslənir.
Bir çox insan üçün hava sadəcə təbiət hadisəsidir. Lakin böyük dövlətlərin strateji sənədlərinə nəzər saldıqda aydın olur ki, atmosfer artıq təkcə meteoroloqların deyil, iqtisadçıların, hərbçilərin, siyasətçilərin və təhlükəsizlik ekspertlərinin də diqqət mərkəzindədir.
Çünki yağış yalnız yağış deyil.
Yağış kənd təsərrüfatıdır.
Yağış enerji istehsalıdır.
Yağış içməli sudur.
Yağış milyonlarla insanın həyatıdır.
Bir bölgədə yağıntının azalması ərzaq böhranına, digər bölgədə həddindən artıq artması isə humanitar fəlakətə səbəb ola bilər.
Məhz buna görə də bəzi mütəxəssislər gələcəyin ən böyük qarşıdurmalarının neft deyil, su uğrunda baş verəcəyini proqnozlaşdırırlar.
Atmosfer Mühəndisliyi: Elm, Yoxsa Yeni Dövrün Aləti?
Son illərdə elmi dairələrdə tez-tez səsləndirilən anlayışlardan biri “atmosfer mühəndisliyi” terminidir.
Bu anlayış Yer atmosferinə müəyyən müdaxilələr etməklə iqlim proseslərinə təsir göstərmək cəhdlərini əhatə edir.
Burada məqsəd müxtəlif ola bilər:
Qlobal istiləşmənin təsirlərini azaltmaq.
Quraqlıqdan əziyyət çəkən ərazilərdə yağıntını artırmaq.
Böyük şəhərləri istilik dalğalarından qorumaq.
Əkin sahələrini doludan mühafizə etmək.
Bu layihələrin tərəfdarları hesab edirlər ki, bəşəriyyət artıq iqlim böhranı ilə üz-üzədir və qeyri-adi həll yolları tələb olunur.
Tənqidçilər isə başqa mövqe sərgiləyirlər.
Onların fikrincə, atmosfer son dərəcə mürəkkəb sistemdir və burada edilən hər hansı müdaxilənin nəticələrini tam proqnozlaşdırmaq mümkün deyil.
Bir bölgədə əldə edilən müsbət nəticə başqa bir bölgədə mənfi təsir yarada bilər.
Bu səbəbdən də müzakirələr davam edir.
Dəyişən Fəsillər
Yaşlı nəslin nümayəndələri tez-tez belə deyirlər:
“Əvvəllər fəsillərin öz vaxtı vardı.”
Bu fikir təkcə nostalji deyil.
Bir çox müşahidələr göstərir ki, son onilliklərdə mövsümlərin davranışında müəyyən dəyişikliklər hiss olunur.
Yaz aylarında qış soyuqları müşahidə edilir.
Payız aylarında yay
temperaturu qeydə alınır.
Qışda güclü yağışlar yağır.
Yayda isə qəfil dolular və leysanlar baş verir.
Meteoroloqlar bunu atmosfer dövranlarında baş verən dəyişikliklərlə izah edirlər.
Atmosferdə enerji artdıqca hava prosesləri daha qeyri-sabit xarakter almağa başlayır.
Nəticədə hava proqnozlaşdırılması da çətinləşir.
Elektriklə Dolu Səma
Müasir tədqiqatların diqqət
yetirdiyi məsələlərdən biri də ildırım aktivliyidir.
Yer səthinin temperaturunun yüksəlməsi atmosferdə daha güclü konvektiv proseslər yaradır.
Bu isə buludlar daxilində elektrik yüklərinin toplanmasını sürətləndirə bilir.
Nəticədə daha intensiv ildırımlar müşahidə olunur.
Bəzi alimlər hesab edirlər ki, gələcəkdə qlobal istiləşmə davam etdikcə ildırım hadisələrinin sayı da arta bilər.
Bu isə yalnız maraqlı meteoroloji fakt deyil.
İldırımlar hər il dünya üzrə minlərlə meşə yanğınına səbəb olur.
Elektrik xətlərinə zərər vurur.
İnsan həyatı üçün təhlükə yaradır.
Başqa sözlə, atmosferdəki hər dəyişiklik gündəlik həyatımıza birbaşa təsir göstərir.
Peyklərin Gördükləri
Keçmişdə insanlar göyləri yalnız gözləri ilə müşahidə edə bilirdilər.
Bu gün isə minlərlə peyk Yer kürəsinin üzərində dövrə vuraraq atmosferdə baş verən prosesləri saniyə-saniyə qeydə alır.
Bu məlumatlar göstərir ki, bəzi hava hadisələrinin intensivliyi həqiqətən də artır.
Bulud sistemləri daha böyük əraziləri əhatə edir.
Yağıntılar daha qısa müddətdə daha çox su buraxır.
Quraqlıq dövrləri isə bəzi regionlarda uzanır.
Bu müşahidələr iqlim
sistemində baş verən dəyişikliklərin real olduğunu göstərən mühüm göstəricilərdən hesab olunur.
İnsanlığın Qarşısında Seçim
Bu gün artıq əsas müzakirə mövzusu hava şəraitinin dəyişib-dəyişməməsi deyil.
Əsas sual bundan sonra nə ediləcəyidir.
Bəşəriyyət yalnız nəticələrlə mübarizə aparacaq?
Yoxsa səbəbləri aradan
qaldırmağa çalışacaq?
Milyardlarla ağacın məhv edildiyi, milyonlarla ton tullantının atmosferə buraxıldığı bir dünyada təbiətin əvvəlki kimi qalacağını gözləmək nə dərəcədə məntiqlidir?
Bəlkə də cavab çox sadədir.
Təbiət qisas almır.
Təbiət sadəcə öz qanunları ilə işləyir.
İnsan isə həmin qanunları pozduqda nəticələrlə üzləşir.
Lakin bir həqiqət də var:
Yer kürəsinin gələcəyi barədə qərarlar bu gün verilir.
Sabahın yağışları, sabahın quraqlıqları və sabahın tufanları bəlkə də elə bu gün atılan addımların nəticəsi olacaq.
Araşdırmamızın növbəti hissəsində dünya miqyasında həyata keçirilən hava modifikasiyası layihələrinə, onların ətrafında yaranan mübahisələrə və iqlim üzərində nəzarət ideyasının nə dərəcədə real olduğuna nəzər salacağıq…
III HİSSƏ
Buludların Arxasındakı Güc: Hava Şəraitinə Nəzarət Mümkündürmü?
İnsan tarixi boyunca təbiətə hökm etmək arzusu ilə yaşayıb.
Çayların istiqaməti dəyişdirilib.
Dağlar yarılıb.
Dənizlər üzərində körpülər salınıb.
Səhralar şəhərlərə çevrilib.
Lakin bütün bunlara
baxmayaraq, insanın tam nəzarət edə bilmədiyi bir sahə qalıb: atmosfer.
Məhz buna görə də son yüz ildə dünyanın müxtəlif ölkələrində hava proseslərinə təsir göstərmək istiqamətində yüzlərlə layihə həyata keçirilib.
Bu layihələrin bəziləri açıq elan olunub.
Bəziləri isə illərlə müzakirə mövzusu olaraq qalıb.
Bəs həqiqətən insan yağışı idarə edə bilərmi?
Buludların hərəkətinə təsir
etmək mümkündürmü?
Və ən vacibi – əgər mümkündürsə, bunun sərhədi haradadır?
Yağış Sifariş Etmək Olarmı?
Bir çox insan üçün bu fikir fantastik səslənə bilər.
Lakin XX əsrin ortalarından etibarən alimlər müəyyən növ buludlara xüsusi maddələr səpməklə onların daxilindəki proseslərə təsir göstərməyə çalışıblar.
Bu texnologiya müxtəlif ölkələrdə müxtəlif məqsədlərlə tətbiq olunub.
Quraqlıqla mübarizə.
Su ehtiyatlarının artırılması.
Dolu riskinin azaldılması.
Kənd təsərrüfatının qorunması.
Bəzi hallarda isə iri dövlət tədbirləri zamanı yağış ehtimalını azaltmaq məqsədilə.
Bu faktın özü artıq göstərir ki, insan müəyyən həddə qədər atmosfer proseslərinə müdaxilə edə bilir.
Lakin burada vacib bir məqam var.
Mütəxəssislərin əksəriyyəti hesab edir ki, mövcud texnologiyalar yalnız uyğun şərait mövcud olduqda işləyir.
Yəni bulud olmayan yerdə yağış yaratmaq mümkün deyil.
Ən azından hazırkı elmi biliklər bunu təsdiqləmir.
Hava Silahı Nəzəriyyələri Haradan Yaranır?
Dünyanın müxtəlif ölkələrində baş verən qeyri-adi hava hadisələri tez-tez fərqli versiyaların meydana çıxmasına səbəb olur.
Dağıdıcı qasırğa baş verir.
İnsanlar səbəb axtarır.
Güclü daşqın olur.
Yeni fərziyyələr ortaya çıxır.
Uzunmüddətli quraqlıq yaşanır.
Yenidən suallar yaranır.
Bu proses psixoloji baxımdan da maraqlıdır.
İnsan beyni təsadüfi görünən hadisələrdə belə müəyyən məntiq axtarmağa çalışır.
Nəticədə bəzən elmi izahlarla yanaşı alternativ nəzəriyyələr də meydana çıxır.
İllərdir internet məkanında hava hadisələrinin müxtəlif dövlətlər tərəfindən idarə edildiyi barədə iddialar dolaşır.
Bu iddiaların bəziləri milyonlarla insan tərəfindən oxunur və paylaşılır.
Lakin bu günə qədər belə ittihamları təsdiqləyən qəti və beynəlxalq səviyyədə qəbul edilmiş sübutlar ortaya qoyulmayıb.
Görünməyən
Geosiyasi Məkan
Maraqlıdır ki, müasir dövrdə hava şəraiti artıq yalnız meteorologiya məsələsi deyil.
Bu, həm də iqtisadi və strateji amilə çevrilib.
Bir ölkənin kənd təsərrüfatı məhsuldarlığı yağışlardan asılıdır.
Elektrik enerjisinin mühüm hissəsi su anbarlarından əldə olunur.
Su ehtiyatları milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir.
Belə olan halda iqlim və hava hadisələrinin dövlət siyasətində mühüm yer tutması təəccüblü deyil.
Məhz buna görə də böyük dövlətlər hər il atmosferin öyrənilməsinə milyardlarla vəsait ayırırlar.
Yeni peyklər buraxılır.
Yeni müşahidə sistemləri qurulur.
Yeni texnologiyalar hazırlanır.
Bəzən bu layihələr ictimaiyyət üçün tam şəffaf olur.
Bəzən isə yalnız məhdud məlumatlar açıqlanır.
Bu isə insanların marağını daha da artırır.
Təbiət İnsanla Yarışa Girə Bilərmi?
Bir çox alim hesab edir ki, əsas təhlükə insanın hava şəraitinə təsir etmək cəhdlərində deyil.
Əsas təhlükə atmosferin özündə baş verən dəyişikliklərdir.
Çünki Yer kürəsinin iqlim sistemi insan təsəvvür etdiyindən qat-qat mürəkkəbdir.
Bir okeanın temperaturunda
baş verən cüzi dəyişiklik minlərlə kilometr uzaqda yağış rejimini dəyişə bilir.
Bir neçə dərəcə istiləşmə bütöv ekosistemlərin taleyinə təsir göstərə bilir.
Bu baxımdan insanın ən böyük problemi təbiəti idarə etmək deyil, onu anlamaqdır.
Və görünür ki, bəşəriyyət hələ bu yolun başlanğıcındadır.
Cavabdan Daha Çox Sual
Araşdırma zamanı bir həqiqət aydın görünür:
İnsan atmosferə müəyyən səviyyədə təsir göstərə bilir.
Lakin bu təsirin ölçüsü barədə mübahisələr davam edir.
Bəzi texnologiyalar realdır.
Bəziləri eksperimental mərhələdədir.
Bəziləri isə sadəcə fərziyyələrdən ibarətdir.
Lakin bütün bu müzakirələrin fonunda daha böyük bir sual meydana çıxır:
Əgər insan bir gün hava proseslərini geniş miqyasda
idarə etmək imkanına sahib olsa, bu güc necə istifadə olunacaq?
Bəşəriyyətin rifahı üçün?
Yoxsa geosiyasi üstünlük əldə etmək üçün?
Bu sualın cavabı hələ məlum deyil.
Amma artıq aydındır ki, XXI əsrin ən mühüm mübarizələrindən biri görünməz səmalarda gedir.
Araşdırmamızın növbəti hissəsində son onilliklərdə dünyada müşahidə olunan
anomal hava hadisələrinin statistikası, alimlərin xəbərdarlıqları və Azərbaycanın iqlim gələcəyi ilə bağlı proqnozlar araşdırılacaq…
(ardı növbəti sayımızda)
Mehman Qasımov
“Ayna Tv” İnformasiya Portalının Təsisçi və Direktoru
