Erkən yaş dövrü insan həyatının ən mühüm mərhələlərindən biri hesab olunur. Bu dövrdə uşağın psixoloji, emosional və sosial inkişafının əsası formalaşır. Xüsusilə 0–6 yaş aralığı uşağın gələcək şəxsiyyətinin, davranış modellərinin və dünya görüşünün təməlini təşkil edir. Bu baxımdan valideyn-uşaq münasibətləri uşağın inkişafında həlledici rol oynayır.
Valideynlərin uşağa qarşı münasibəti, onların ünsiyyət tərzi və tərbiyə metodları uşağın özünə inamına, emosional vəziyyətinə və sosial bacarıqlarına birbaşa təsir göstərir. Sağlam və dəstəkləyici münasibət uşağın harmonik inkişafına şərait yaradırsa, mənfi və qeyri-sabit münasibətlər müxtəlif psixoloji problemlərin yaranmasına səbəb ola bilər.
Erkən yaş dövrü, əsasən, 0–6 yaş aralığını əhatə edir və bu mərhələ uşağın inkişafında kritik dövr hesab olunur. Bu dövrdə uşağın beyin inkişafı sürətli şəkildə gedir, yeni bilik və bacarıqların mənimsənilməsi yüksək səviyyədə olur.
Uşaqlar bu mərhələdə emosional baxımdan həssas olur, ətraf mühitdən və xüsusilə valideyn davranışlarından güclü şəkildə təsirlənirlər. Onlar valideynlərini müşahidə edərək davranış modellərini mənimsəyir, sosial münasibətləri öyrənir və öz emosiyalarını tənzimləməyi tədricən inkişaf etdirirlər.
Eyni zamanda bu dövrdə təhlükəsizlik hissinin formalaşması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşaq özünü təhlükəsiz və qəbul olunmuş hiss etdikdə onun psixoloji inkişafı daha sağlam istiqamətdə gedir.
Valideyn-uşaq münasibətləri müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər və bu münasibətlər uşağın inkişafına fərqli təsir edir.
Demokratik münasibət ən sağlam münasibət forması hesab olunur. Bu halda valideyn uşağa qarşı həm qayğıkeş, həm də tələbkar olur, onun fikirlərinə hörmət edir və açıq ünsiyyət qurur.
Avtoritar münasibətdə valideyn daha sərt və tələbkar olur, uşağın fikirləri nəzərə alınmır. Bu cür yanaşma uşağın özünüifadə bacarığını zəiflədə bilər.
valideyn
Laqeyd münasibətdə valideyn uşağın ehtiyaclarına kifayət qədər diqqət göstərmir. Bu isə uşağın emosional boşluq yaşamasına səbəb olur.
Həddindən artıq qoruyucu münasibətdə isə valideyn uşağın müstəqilliyini məhdudlaşdırır, onun yerinə qərarlar verir. Bu da uşağın özünə inamının zəifləməsinə gətirib çıxara bilər.
Valideyn-uşaq münasibətləri uşağın psixoloji inkişafında əsas amillərdən biridir. Sağlam münasibət uşağın özünə güvən hissinin formalaşmasına kömək edir. Belə uşaqlar daha sərbəst, sosial və emosional baxımdan sabit olurlar.
Əksinə, mənfi münasibətlər uşaqlarda qorxu, narahatlıq, aqressiya və ya özünəqapanma kimi problemlərin yaranmasına səbəb ola bilər. Valideynlərin davamlı tənqidi və ya diqqətsizliyi uşağın özünə dəyər hissini azalda bilər.
Bundan əlavə, erkən yaşda formalaşan münasibət modeli uşağın gələcək sosial əlaqələrinə də təsir göstərir. Uşaq valideynlə qurduğu münasibət əsasında digər insanlarla münasibət qurmağı öyrənir.
Sağlam valideyn-uşaq münasibətlərinin qurulma yolları
Sağlam münasibətin qurulması üçün valideynlər uşaqları ilə açıq və səmimi ünsiyyət qurmalıdırlar. Uşağın fikirlərinə və hisslərinə hörmət göstərmək, onu dinləmək vacibdir.
Eyni zamanda uşağa emosional dəstək vermək, onu anlamağa çalışmaq və müsbət davranışlarını təşviq etmək onun inkişafına müsbət təsir göstərir. Valideynlər həm də uşağa müəyyən sərhədlər qoymalı və bu sərhədləri ardıcıl şəkildə qorumaqla uşağın məsuliyyət hissini inkişaf etdirməlidirlər.
Psixoloq Aynur Eyvazlı
