İkinci Dünya müharibəsinin taleyini yalnız cəbhədəki silahlar deyil, həmin silahları hərəkətə gətirən enerji müəyyən edirdi. Məhz bu baxımdan Bakı neftinin tarixi rolu danılmazdır. Təsadüfi deyil ki, “Bakı nefti olmasaydı, faşizm üzərində qələbə də olmazdı” fikri bu gün də tarixi həqiqət kimi səslənir.
XX əsrin əvvəllərində dünya neftinin təxminən yarısını verən Bakı, müharibə illərində də öz strateji əhəmiyyətini qorudu. 1941–1945-ci illərdə Sovet İttifaqında istifadə olunan yanacağın əsas hissəsi məhz burada hasil edilirdi. Müharibənin ən ağır dönəmində SSRİ-də istehsal olunan neftin təxminən 70–80 faizi, aviasiya benzininin isə böyük hissəsi Azərbaycan neftçilərinin zəhməti hesabına əldə olunurdu. 1941-ci ildə təkcə Bakı neft mədənlərində 23 milyondan çox ton neft çıxarılmışdı. Bu rəqəm o dövr üçün təkcə iqtisadi göstərici deyildi — bu, cəbhənin nəfəsi, ordunun gücü, qələbənin TƏMİNATI idi. Tarixçilər qeyd edirlər ki, döyüş meydanında hər beş sovet təyyarəsindən, tankından və yük maşınından dördü məhz Bakı neftindən alınan yanacaqla hərəkət edirdi. Moskva döyüşü, Stalinqrad döyüşü və Kursk döyüşü kimi taleyüklü qarşıdurmalarda yanacaq təminatı qələbənin əsas şərtlərindən biri idi. Cəbhə irəlilədikcə, tanklar və təyyarələr yalnız silahla deyil, Abşeron torpağının “qara qızılı” ilə hərəkət edirdi.
Elə buna görə də 1942-ci ildə nasist Almaniyasının əsas strateji hədəflərindən biri Qafqaz və xüsusilə də Bakı idi. “Edelveys” əməliyyatı [ “Edelveys” əməliyyatın kod adı — Almaniyanın Qafqazı, xüsusilə də Bakı neftini ələ keçirmək planı idi.] çərçivəsində Almaniya rəhbərliyi hesab edirdi ki, Bakı neftini ələ keçirə bilsə, Sovet ordusunun müqavimət gücü ciddi şəkildə zəifləyəcək. Hətta təhlükənin böyüklüyünə görə, neft mədənlərinin düşmən əlinə keçəcəyi halda onların məhv edilməsi planı da hazırlanmışdı. Lakin düşmən Bakıya çata bilmədi. Bu, yalnız hərbi uğur deyildi — bu, faşizm üzərində qələbənin taleyini dəyişən strateji dönüş idi.
Ancaq bu böyük tarixi zəfərin arxasında dayanan yalnız neft deyildi. Onun arxasında gecə-gündüz işləyən minlərlə Azərbaycan fəhləsinin, mühəndisinin, geoloqunun fədakarlığı dayanırdı. Kişilər cəbhəyə yollanarkən, qadınlar, yaşlılar, gənclər mədənlərdə çalışmağa davam edirdilər. “Hər şey cəbhə üçün, hər şey qələbə üçün” şüarı təkcə söz deyildi — bu, Azərbaycanın həyat tərzinə çevrilmişdi.
Faşizm üzərində qələbədən onilliklər keçsə də, bu həqiqət dəyişmir : Azərbaycan xalqı yalnız silahla deyil ; zəhməti, əzmi və nefti ilə də dünya tarixinin gedişinə təsir göstərib. Bu gün azadlıq, sülh və insanlıq naminə qazanılmış o böyük qələbə yad edilərkən ; Bakı neftinin alovunda bərkimiş tarixi həqiqət bir daha təsdiqlənir — bəzən bir xalqın səssiz zəhməti, bütöv bəşəriyyətin taleyini dəyişə bilir.
Müəllif : Qəvami Sadıqbəyli
