Bir xəbər saytı düşünün. Gün ərzində yüz minlərlə baxış toplayır, sosial şəbəkələrdə minlərlə izləyicisi var. Amma paylaşımlarının altında nə ciddi müzakirə görünür, nə də oxucu fəallığı. Bəs bu rəqəmlərin arxasında həqiqətən insanlar dayanır, yoxsa proqramlar?
Rəqəmsal medianın ən böyük problemlərindən biri artıq təkcə yalan xəbər deyil. İndi bəzən xəbərin özündən çox onun neçə dəfə oxunduğu barədə rəqəmlər saxtalaşdırılır. Nəticədə oxucu, reklamverən və hətta media qurumlarını maliyyələşdirən təşkilatlar yanlış mənzərə ilə üzləşə bilirlər.
Bir gecədə minlərlə oxucu haradan gəlir?
Saxta baxış yaratmaq üçün müxtəlif texnologiyalardan istifadə olunur. Xüsusi proqramlar saytlara avtomatik daxil olur, səhifələri açır və bəzən adi istifadəçinin davranışını təqlid edir.
Bu prosesdə bot şəbəkələri, avtomatlaşdırılmış brauzerlər və süni trafik xidmətləri rol oynaya bilər.
Məsələn, normal şəraitdə bir xəbərin oxucu toplaması onun mövzusundan, yayımlandığı vaxtdan və sosial şəbəkələrdə paylaşılmasından asılıdır. Süni trafik zamanı isə heç bir ciddi səbəb olmadan qəfil baxış artımı müşahidə edilə bilər.
Ancaq hər kəskin artım saxtakarlıq demək deyil. Gündəm yaradan xəbər də qısa müddətdə böyük auditoriya toplaya bilər. Buna görə şübhəli göstəricilər texniki araşdırma ilə təsdiqlənməlidir.
Dünya mediasında milyardlarla saxta reklam göstərimi
Problemin miqyası kifayət qədər böyükdür.
Rəqəmsal reklam təhlükəsizliyi sahəsində çalışan Fraudlogix şirkətinin 2025-ci ilin məlumatları əsasında hazırladığı hesabata görə, təhlil edilmiş 105,7 milyard reklam göstəriminin 20,64 faizi etibarsız trafik kimi müəyyənləşdirilib.
Bu, təxminən 21,8 milyard reklam göstərimi deməkdir. Lakin həmin göstərici bütün dünya mediasının oxucu trafikinin eyni faizinin saxta olduğunu göstərmir. Araşdırma konkret reklam məlumatları toplusuna aiddir.
Google da etibarsız trafikin reklamverənlərə və sayt sahiblərinə zərər vurduğunu bildirir. Şirkətin qaydalarına əsasən, avtomatlaşdırılmış kliklər, süni reklam göstərimləri və aldadıcı üsullarla yaradılan aktivlik hesabların məhdudlaşdırılmasına səbəb ola bilər.
Azərbaycanda saxta baxışlara qarşı yeni qaydalar
Azərbaycan mediasında da bu məsələ artıq maliyyə yardımı və müsabiqə qaydaları baxımından xüsusi əhəmiyyət qazanıb.
Media subyektləri üçün açıqlanan yeni qiymətləndirmə yanaşmasına əsasən, onlayn medianın yekun balının 50 faizi ekspert qiymətləndirməsindən, 25 faizi saytın səhifə baxışlarından, 25 faizi isə sosial şəbəkə göstəricilərindən formalaşacaq.
Sosial şəbəkələr üzrə təkcə izləyici sayı deyil, paylaşımlara verilən reaksiyalar və qarşılıqlı əlaqə göstəriciləri də nəzərə alınacaq.
Açıqlanan qaydalara görə, saytın və ya sosial şəbəkə hesablarının göstəricilərinin süni artırılması aşkarlanarsa, həmin ay üçün maliyyə yardımı dayandırılacaq. Pozuntu təkrarlandıqda isə müqaviləyə xitam verilməsi və növbəti müsabiqədə iştirakın məhdudlaşdırılması nəzərdə tutulur.
Bu yanaşma bir mühüm sualı gündəmə gətirir: Media qurumunun uğuru milyonlarla baxışla, yoxsa oxucu etimadı ilə ölçülməlidir?
Saxta rəqəmlər kimin cibinə ziyan vurur?
İlk növbədə reklamverənlər zərər görə bilərlər. Şirkət reklam yerləşdirdiyi saytın böyük auditoriyaya malik olduğunu düşünür. Əgər göstərilən rəqəmlərin mühüm hissəsi süni yaradılıbsa, reklamın real insanlara çatması gözləniləndən aşağı olur.
İkinci zərər isə dürüst çalışan redaksiyalara dəyir. Keyfiyyətli araşdırma hazırlayan, jurnalistlərinə əməkhaqqı ödəyən və real auditoriya qazanan media qurumu süni göstəricilər hesabına üstünlük əldə edən rəqiblə qeyri-bərabər şəraitdə yarışa bilər.
Üçüncü problem oxucu etimadıdır. İctimaiyyət hansı xəbərin həqiqətən böyük maraq doğurduğunu, hansının isə süni şəkildə önə çıxarıldığını ayırd etməkdə çətinlik çəkə bilər.
Saxta baxışları necə müəyyən etmək olar?
Mütəxəssislər trafik mənbələrinin, istifadəçi davranışının, səhifədə keçirilən vaxtın və şübhəli aktivlik nümunələrinin birlikdə təhlil edilməsini vacib sayırlar.
Ancaq bir göstərici əsasında saytın saxtakarlıq etdiyini demək olmaz. Üstəlik, bəzi bot hücumları sayt sahibinin xəbəri olmadan da baş verə bilər.
Əsas məsələ müstəqil yoxlama, şəffaf ölçmə və rəqəmlərin düzgün izahıdır.
Çünki rəqəmsal medianın gələcəyi ekranda görünən milyonlardan deyil, həmin ekranın arxasında dayanan real insanlardan asılıdır.










