Mayın 4-də Ermənistanın paytaxtı Yerevan şəhərində keçirilən Avrpoa Siyasi Şurasının 8-ci sammiti çərçivəsində Azərbaycan Prezidenti İlham Aliyev videobağlantı vasitəsilə çıxış etdi. Bu çıxış təkcə diplomatik protokol xarakterli bəyanat deyildi.
Əslində, bu çıxış Cənubi Qafqazda formalaşmaqda olan yeni siyasi düzənin və post-münaqişə mərhələsinin siyasi manifesti kimi dəyərləndirilə bilər. Sammitin Ermənistan paytaxtında keçirilməsi artıq regionun yeni siyasi arxitekturasının simvolik göstəricisinə çevrilmişdir. Avropa Şurasının Prezidenti Antonio Costa açılış nitqində bildirdi ki, bu sammit “Ermənistanla Azərbaycan arasında əldə olunmuş razılaşma sayəsində mümkün olub” və regionun “transformativ mərhələyə daxil olduğunu” göstərir. Bu bəyanatın siyasi mənası olduqca dərindir. Bir neçə il əvvələ qədər hərbi qarşıdurma və sərhəd gərginliyi ilə assosiasiya olunan Cənubi Qafqaz ; indi Avropa siyasi gündəminin mərkəzi mövzularından birinə çevrilir. Bu isə o deməkdir ki, region artıq yalnız təhlükəsizlik problemi deyil ; həm də geoiqtisadi və geosiyasi imkanlar məkanı kimi qəbul olunur.
Sülh yalnız diplomatik məqsəd deyil ; eyni zamanda siyasi fakt kimi təqdim olunur.
Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyevin çıxışında ən mühüm xətt ondan ibarət idi ki, sülh gələcəkdə əldə ediləcək hüquqi sənəd kimi deyil, artıq yaranmış siyasi reallıq kimi təqdim olunur. Bu yanaşma beynəlxalq auditoriyaya verilmiş açıq mesaj idi. Yəni, Bakı artıq mövcud regional düzəni dünyaya fakt kimi qəbul etdirir. Müşahidələr göstərir ki , Beynəlxalq media da bu yeni reallığı təsdiqləyir.
BBC beynəlxalq İnformasiya Agentliyi öz təhlillərində Azərbaycanın Qarabağ üzərində tam nəzarəti bərpa etdiyini qeyd edir. Lakin eyni zamanda Ermənistan-Azərbaycan sülh prosesinin hələ də həssas olaraq qaldığını vurğulayır. Avropa Birliyi rəsmilərinin son açıqlamalarında da “stabillik” anlayışlarının ön plana çıxması diqqət çəkir. Yəni , Qərb artıq regiona münaqişə prizmasından deyil, inteqrasiya prizmasından baxmağa başlayır.
Lakin qeyd etmək lazımdır ki, Cənubi Qafqazda sülhün siyasi reallıq kimi təqdim olunması onun hüquqi və institusional baxımdan tam möhkəmləndiyi anlamına gəlmir. Məhz buna görə də Avropa dairələrində optimizmlə yanaşı ehtiyatlılıq da qalmaqdadır.
İrəvan sammiti Cənubi Qafqazda təkcə diplomatik tədbir deyil, həm də Avropanın regiona dair strateji mövqeyinin nümayişidir.
Sammitin rəsmi gündəliyində nəqliyyat, enerji, rəqəmsal əlaqəlilik və iqtisadi təhlükəsizlik məsələlərinin ön plana çıxması təsadüfi deyil. Avropa Birliyi üçün Cənubi Qafqaz artıq Rusiyadan kənar alternativ enerji və tranzit marşrutlarının mühüm halqasına çevrilir.
Bu kontekstdə Azərbaycanın rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xəzər hövzəsini Qara dəniz və Aralıq dənizi ilə birləşdirən əsas geoiqtisadi qovşaqlardan biri kimi Bakı həm enerji təchizatında, həm də yeni ticarət-logistika marşrutlarının formalaşmasında mərkəzi mövqedədir. Hadisələrin gedişi “Böyük güclərin” davam edən rəqabətnin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir.
İrəvandan verilən geosiyasi mesaj isə bundan ibarətdir :
- Cənubi Qafqazda hərbi qarşıdurmanın yerini artıq təsir uğrunda siyasi-iqtisadi rəqabət alır.
- Rusiya regionda Avropa fəallığının artmasını öz ənənəvi təsir zonasına müdaxilə kimi görür.
Son illərdə Ermənistanın Qərblə yaxınlaşması, ardınca isə ilk dəfə Avropa Siyasi Şurasının sammitinin İrəvanda keçirilməsi Moskva üçün strateji siqnaldır. Bu, təkcə diplomatik jest deyil, həm də Ermənistanın xarici siyasət müstəvisində manevr imkanlarının genişləndiyini göstərir.
Türkiyə üçün isə proses daha çox iqtisadi-strateji fürsət kimi görünür. Ankara üçün regional normallaşma həm Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin sabitləşməsi, həm də transkontinental ticarət marşrutlarının genişlənməsi deməkdir.
Hadisələrin indiki inkişafı fonunda regionda yerləşən İran sərhəd və nəqliyyat məsələlərinə həssas yanaşır. Yeni kommunikasiya xətlərinin yaranması Tehranın regional tranzit çəkisinə potensial təsir göstərə bilər.
Avropa ölkələri ilə böyük ticarət maraqları olan Çin üçün isə Cənubi Qafqaz regionunun sabitliyi ilk növbədə iqtisadi məsələdir. Orta Dəhlizin güclənməsi Şərq və Qərb üçün əlavə imkanlar yaradır.
Müşahidələr göstərir ki, ll Qarabağ müharibəsindən sonrakı mərhələdə Cənubi Qafqaz regionunda əsas rəqabət xətti hərbi yox, logistika üzərində qurulur.
Azərbaycanı Naxçıvan ilə birləşdirəcək marşrut artıq sadəcə ikitərəfli nəqliyyat məsələsi deyil. Bu xətt Avrasiya logistik xəritəsinin yenidən qurulması deməkdir. Yəni, Zəngəzur dəhlizi bir tərəfdən ənənəvi şimal marşrutlarına alternativ yaradır, digər tərəfdən isə Orta Dəhlizin real iqtisadi məzmununu artırır. Bu mənada Cənubi Qafqaz artıq yalnız post-münaqişə məkanı deyil – o, həm də Avropa ilə Asiyanı birləşdirən rəqabətli tranzit platformasına çevrilir.
Bu prosesin ən mürəkkəb tərəfi isə Ermənistan daxilində yaşanır. Çünki, Nikol Pashinyan üçün mövcud vəziyyət ikili xarakter daşıyır. Bir tərəfdən regional açılım iqtisadi əlaqələr və Avropa ilə dərinləşən münasibətlər İrəvana yeni imkanlar yaradır. Digər tərəfdən isə daxildə kompromisə qarşı çıxan siyasi qüvvələr bu prosesi Qərbə güzəşt kimi təqdim edir. Məhz buna görə də yaxın dövrdə Ermənistanın daxili siyasi sabitliyi regiondakı sülh dinamikasının vəziyyətindən asılı olacaq.
Nəticə etibarı ilə İlham Əliyevin İrəvandakı videomüraciəti əslində bir neçə paralel mesaj daşıyırdı.
Birincisi, Bakı müharibədən sonrakı geosiyasi düzənin formalaşdığını göstərmək istəyir.
İkincisi, Cənubi Qafqazda əsas rəqabətin bundan sonra hərbi deyil, nəqliyyat, enerji və siyasi təsir vasitələri üzərindən gedəcəyini elan edir.
Üçüncüsü, regionun gələcəyi artıq yalnız Bakı ilə İrəvan arasındakı münasibətlərdən deyil, həm də Avropa Birliyinin Rusiya, Türkiyə, İran və Çin arasındakı strateji rəqabətdən asılı olacaq.
İrəvandan verilən mesajın əsas mənası isə budur: müharibə bitmiş ola bilər, amma böyük geosiyasi oyun indi başlayır.
Müəllif: Qəvami Sadıqbəyli
